Հայ գիտնականներ, ովքեր փոխել են աշխարհը

Հայկական գիտական միտքը դարերի ընթացքում ունեցել է իր ուրույն զարգացման ուղին և նշանակալի ներդրում է կատարել համաշխարհային գիտության մեջ: Այս հոդվածում ներկայացված են այն հայ գիտնականները, ովքեր իրենց աշխատանքով և հետազոտություններով էական ազդեցություն են թողել գիտության տարբեր ոլորտներում:

 

Անանիա Շիրակացի (մոտ. 610-685)

 

7-րդ դարում, երբ Եվրոպայում գիտությունը գտնվում էր լճացման շրջանում, հայ մտածող Անանիա Շիրակացին զբաղվում էր մաթեմատիկայի, աստղագիտության և աշխարհագրության զարգացմամբ: Ծնված լինելով Շիրակի գավառում, նա ուսում է ստացել Բյուզանդիայում և այնուհետև վերադարձել հայրենիք՝ իր գիտելիքները տարածելու համար:

Շիրակացու հիմնական ներդրումներից են.

• "Թվաբանություն" առաջին հայկական դասագրքի ստեղծումը
• Երկրի գնդաձևության հիմնավորումը հայկական գիտական մտքում
• Տոմարագիտության զարգացումը և հայկական տոմարի բարեփոխումը
• Աստղագիտական երևույթների, ներառյալ արեգակնային և լուսնային խավարումների նկարագրությունը

Շիրակացին հիմնեց սեփական դպրոցը, որտեղ երիտասարդներին սովորեցնում էր բնագիտական առարկաներ: Նրա աշխատությունները, ինչպիսիք են "Տիեզերագիտությունը" և "Աշխարհացույցը", պահպանվել են մինչև մեր օրերը և վկայում են միջնադարյան հայկական գիտության բարձր մակարդակի մասին:

Վիկտոր Համբարձումյան (1908-1996)

20-րդ դարի ամենահայտնի հայ գիտնականներից մեկը՝ Վիկտոր Համբարձումյանը, հիմնարար ներդրում է ունեցել աստղաֆիզիկայի զարգացման գործում: Ծնված Թիֆլիսում, նա կրթություն է ստացել Լենինգրադի համալսարանում և հետագայում իր գիտական գործունեությունը կապել է Հայաստանի հետ:

1946 թվականին Համբարձումյանը հիմնեց Բյուրականի աստղադիտարանը, որը դարձավ Խորհրդային Միության առաջատար աստղագիտական կենտրոններից մեկը: Նրա հիմնական գիտական նվաճումները ներառում են.

• Աստղերի ասոցիացիաների հայտնաբերումը (1947թ.), որը ապացուցեց, որ աստղառաջացման գործընթացը դեռ շարունակվում է տիեզերքում
• Աստղերի էվոլյուցիայի նոր տեսությունների մշակումը
• Ճառագայթման տեղափոխման տեսության զարգացումը

Համբարձումյանը ղեկավարել է Հայաստանի գիտությունների ակադեմիան (1943-1993), եղել է Միջազգային աստղագիտական միության նախագահը (1961-1964) և արժանացել է բազմաթիվ միջազգային մրցանակների ու կոչումների: Նրա աշխատանքները փոխել են աստղագիտության մեջ ընդունված կարծրատիպերը և նոր հորիզոններ բացել աստղաֆիզիկայի համար:

---

Ռայմոնդ Դամադյան (1936-2022)

 

ԱՄՆ-ում բնակված հայազգի բժիշկ և գիտնական Ռայմոնդ Դամադյանը հեղափոխական դեր է խաղացել բժշկական ախտորոշման ոլորտում՝ հայտնագործելով մագնիսական ռեզոնանսային տոմոգրաֆիան (MRI):

1970 թվականին Դամադյանն առաջինը նկատեց, որ քաղցկեղային հյուսվածքներն ունեն տարբեր մագնիսական ռեզոնանսային հատկություններ, քան առողջ հյուսվածքները: Այս հայտնագործությունը դարձավ MRI-ի հիմքը, որն այսօր կենսական նշանակություն ունի բժշկական ախտորոշման համար:

1977 թվականին Դամադյանը կառուցեց առաջին MRI սարքը, որը կոչվեց "Indomitable", և իրականացրեց պատմության մեջ առաջին MRI սկանավորումը մարդու վրա: 1978 թվականին նա ստացավ առաջին արտոնագիրը MRI տեխնոլոգիայի համար:

Չնայած սկզբնական շրջանում նրա հայտնագործության նկատմամբ կասկածներին, այսօր MRI-ն հանդիսանում է բժշկական ախտորոշման անփոխարինելի գործիք և փրկել է միլիոնավոր կյանքեր: Դամադյանի աշխատանքը ճանաչվել է բազմաթիվ մրցանակներով, այդ թվում՝ ԱՄՆ Ազգային գյուտարարների փառահեղ դահլիճի անդամակցությամբ: Դամադյանը մահացել է 2022 թվականին՝ թողնելով հսկայական ժառանգություն բժշկության և ախտորոշման տեխնոլոգիաների ոլորտում:

 

Լևոն Օրբելի (1882-1958)

 

Լևոն Օրբելին աշխարհահռչակ ֆիզիոլոգ էր, ով նշանակալի ներդրում է ունեցել նյարդաֆիզիոլոգիայի զարգացման գործում: Ծնված հայկական ընտանիքում՝ Արցախի Նուխի քաղաքում, նա իր կրթությունը ստացել է Սանկտ Պետերբուրգի Ռազմաբժշկական ակադեմիայում:

Օրբելին համարվում է Ի. Պ. Պավլովի ամենաակնառու աշակերտներից մեկը, ով հետագայում զարգացրեց ուսուցչի գաղափարները՝ դառնալով սովետական ֆիզիոլոգիայի առաջատարներից մեկը: Նրա գիտական գործունեության կարևորագույն ձեռքբերումներից են.

• Սիմպաթիկ նյարդային համակարգի ազդեցության ուսումնասիրությունը կմախքային մկանների վրա (հայտնի որպես "Օրբելիի ֆենոմեն")
• Ադապտացիայի էվոլյուցիոն տեսության մշակումը
• Կենտրոնական նյարդային համակարգի բարձրագույն ֆունկցիաների ուսումնասիրությունը
• Տարիքային ֆիզիոլոգիայի զարգացումը

1935-1950 թվականներին Օրբելին ղեկավարել է Ի. Պ. Պավլովի անվան ֆիզիոլոգիայի ինստիտուտը, իսկ 1956 թվականին դարձել է Փորձարարական բժշկության ինստիտուտի տնօրենը։ 1943-1946 թվականներին նա եղել է ԽՍՀՄ Բժշկական գիտությունների ակադեմիայի առաջին նախագահը, իսկ 1942-1946 թվականներին՝ Լենինգրադի ռազմածովային բժշկական ակադեմիայի պետը:

Հովհաննես Ադամյան (1879-1932)

Հովհաննես Ադամյանը հայտնի է որպես գունավոր հեռուստատեսության հիմնական սկզբունքների հեղինակ: 20-րդ դարի սկզբին, երբ հեռուստատեսությունը դեռ զարգացման վաղ փուլում էր, Ադամյանը արդեն աշխատում էր գունավոր պատկերների հաղորդման տեխնոլոգիաների վրա:

1908 թվականին նա առաջարկեց գունավոր հեռուստատեսության եռագույն համակարգը, որը հիմնված էր կարմիր, կանաչ և կապույտ գույների համադրության վրա: 1925 թվականին Ադամյանը ստացավ արտոնագիր իր գյուտի համար, որը հետագայում դարձավ ժամանակակից գունավոր հեռուստատեսության հիմքը:

Բացի հեռուստատեսային տեխնոլոգիաներից, Ադամյանը զբաղվել է նաև նավթաքիմիայով և կաուչուկի սինթեզի մեթոդների մշակմամբ: Նրա աշխատանքները նշանակալի ազդեցություն են ունեցել ինչպես հեռուստատեսության, այնպես էլ քիմիական արդյունաբերության զարգացման վրա:

Ցավոք, Ադամյանը վախճանվեց 1932 թվականին՝ այդպես էլ չտեսնելով իր գաղափարների լիարժեք իրականացումը: Գունավոր հեռուստատեսությունը լայն տարածում ստացավ միայն 1950-60-ական թվականներին, սակայն նրա դերը այս տեխնոլոգիայի հիմնադրման գործում անվիճելի է:

---

Եզրակացություն

Հայ գիտնականների ներդրումը համաշխարհային գիտության պատմության մեջ տպավորիչ է և բազմազան: Անանիա Շիրակացուց մինչև Ադամյան, հայ գիտական միտքը շարունակել է զարգանալ և հարստացնել մարդկության գիտելիքների պաշարը:

Այս գիտնականների հաջողությունները լավագույնս ցույց են տալիս, որ փոքր ազգերը նույնպես կարող են մեծ ներդրում ունենալ համաշխարհային գիտության և մշակույթի զարգացման գործում: Նրանց աշխատանքը ոչ միայն բարձրացրել է գիտության դերը հայկական հասարակության մեջ, այլև նպաստել է միջազգային գիտական համագործակցության ամրապնդմանը:

 

Հոդվածի գլխավոր պատկերը խորհրդանշում է հայկական գիտական ներդրումը։

Հեղինակ՝ Գևորգ Զադոյան։